Από το IQ στη φρόνηση στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης
Υπάρχουν ερωτήματα που μοιάζουν αυτονόητα μέχρι τη στιγμή που παύουν να είναι.
Ένα από αυτά είναι το τι σημαίνει ευφυΐα.
Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η ευφυΐα θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητη ιδιότητα του ανθρώπου. Δεν χρειαζόταν αυστηρό ορισμό. Ήταν η ικανότητα να κατανοείς τον κόσμο, να κρίνεις, να αποφασίζεις.
Στην αρχαία ελληνική σκέψη, η ευφυΐα δεν ταυτιζόταν με την ταχύτητα σκέψης ούτε με την υπολογιστική ικανότητα. Συνδεόταν με τον νου, τη φρόνηση και τη σοφία.
Ο νους ήταν η ικανότητα κατανόησης του όλου.
Η φρόνηση ήταν η ορθή κρίση μέσα σε αβεβαιότητα.
Η σοφία ήταν η κατανόηση του μέτρου.
Καμία από αυτές τις έννοιες δεν ήταν μετρήσιμη.
Και καμία δεν περιοριζόταν σε καθαρά γνωσιακή απόδοση.
Η ευφυΐα ήταν τρόπος ύπαρξης μέσα στον κόσμο.
Είναι αξιοσημείωτο ότι η αρχαιοελληνική σκέψη δεν όρισε ποτέ την ευφυΐα ως ταχύτητα σκέψης ή υπολογιστική ικανότητα.
Ο Αριστοτέλης την όρισε ως φρόνηση — ως την ικανότητα να κρίνεις σωστά μέσα σε έναν κόσμο αβεβαιότητας.
Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, αυτή η διατύπωση αποδεικνύεται ίσως πιο ακριβής από οποιονδήποτε ψυχομετρικό δείκτη του 20ού αιώνα.
Ο 20ός αιώνας και ο μετρήσιμος άνθρωπος
Ο 20ός αιώνας μετέβαλε ριζικά αυτή την κατανόηση.
Η άνοδος της βιομηχανικής κοινωνίας, των μαζικών εκπαιδευτικών συστημάτων και των διοικητικών κρατών δημιούργησε μια νέα ανάγκη: την ανάγκη να μετρηθούν και να ταξινομηθούν οι ανθρώπινες ικανότητες.
Έτσι εμφανίστηκαν τα τεστ IQ.
Αρχικά σχεδιάστηκαν ως εργαλείο εκπαιδευτικής αξιολόγησης. Πολύ σύντομα όμως εξελίχθηκαν σε γενικό δείκτη νοητικής ικανότητας.
Η ευφυΐα άρχισε να ταυτίζεται με:
- ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών
- λογικομαθηματική ικανότητα
- αναγνώριση μοτίβων
- επίλυση προβλημάτων
Αυτός ο ορισμός δεν ήταν απαραίτητα λάθος.
Ήταν όμως περιορισμένος.
Κυρίως, ήταν λειτουργικός για μια εποχή που χρειαζόταν μετρήσιμους ανθρώπους.
Το πρόβλημα είναι ότι ένας λειτουργικός ορισμός μετατράπηκε σταδιακά σε φιλοσοφικό ορισμό.
Η ευφυΐα άρχισε να νοείται ως υπολογιστική απόδοση.
Η ειρωνεία της τεχνητής νοημοσύνης
Η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί μια απροσδόκητη ειρωνεία.
Τα σύγχρονα συστήματα AI υπερτερούν ήδη του ανθρώπου σε πολλές από τις ικανότητες που χρησιμοποιήθηκαν για να οριστεί η ευφυΐα στον 20ό αιώνα.
Μπορούν να:
- επεξεργάζονται τεράστιους όγκους δεδομένων
- αναγνωρίζουν μοτίβα σε τεράστιες βάσεις πληροφοριών
- παράγουν κείμενο, εικόνες και κώδικα
- λύνουν σύνθετα προβλήματα με ταχύτητα που κανένας ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να πλησιάσει
Αν η ευφυΐα ορίζεται ως ταχύτητα και ακρίβεια επεξεργασίας πληροφορίας, τότε οι μηχανές είναι ήδη ευφυέστερες από εμάς.
Και εδώ εμφανίζεται μια βαθύτερη φιλοσοφική ένταση.
Μήπως τελικά μπερδέψαμε την ευφυΐα με την υπολογιστική ικανότητα;
Η κριτική του Hubert Dreyfus
Ο φιλόσοφος Hubert Dreyfus ήταν από τους πρώτους που αμφισβήτησαν την ιδέα ότι η ανθρώπινη σκέψη μπορεί να αναπαρασταθεί πλήρως ως υπολογιστική διαδικασία.
Επηρεασμένος από τη φαινομενολογία και τον Martin Heidegger, ο Dreyfus υποστήριξε ότι η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν βασίζεται κυρίως σε ρητούς κανόνες ή συμβολικούς υπολογισμούς.
Βασίζεται σε αυτό που αποκαλούσε ενσώματη εμπλοκή με τον κόσμο.
Οι άνθρωποι δεν λειτουργούν σαν υπολογιστές που επεξεργάζονται αφηρημένα δεδομένα.
Βρίσκονται ήδη μέσα σε ένα πλέγμα εμπειριών, πρακτικών και σχέσεων που δίνουν νόημα στις αποφάσεις τους.
Η ευφυΐα δεν είναι απλώς υπολογισμός.
Είναι τρόπος ύπαρξης.
Embodied cognition: η ευφυΐα ως ενσώματη εμπειρία
Στη σύγχρονη γνωσιακή επιστήμη, αυτή η ιδέα εξελίχθηκε μέσα από τη θεωρία της ενσώματης νόησης (embodied cognition).
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η σκέψη δεν είναι απομονωμένη λειτουργία του εγκεφάλου. Διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση σώματος, περιβάλλοντος και εμπειρίας.
Ο άνθρωπος δεν επεξεργάζεται απλώς πληροφορίες.
Ζει μέσα στον κόσμο.
Η ευφυΐα του είναι πρακτική, κοινωνική και υπαρξιακή.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναγνωρίζει μοτίβα σε δεδομένα.
Δεν έχει σώμα.
Δεν έχει εμπειρία.
Δεν έχει ιστορία.
Η επιστροφή στη φρόνηση
Ίσως η πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης να μην είναι τεχνολογική αλλά εννοιολογική.
Για περίπου έναν αιώνα, ορίσαμε την ευφυΐα με όρους που ευνοούσαν τη μέτρηση και την υπολογιστική απόδοση.
Τώρα που η υπολογιστική απόδοση δεν είναι πλέον αποκλειστικά ανθρώπινη, αναγκαζόμαστε να επιστρέψουμε σε έναν βαθύτερο τρόπο κατανόησης της σκέψης.
Η αρχαία έννοια της φρόνησης ίσως αποδειχθεί πιο ανθεκτική από την έννοια του IQ.
Η φρόνηση δεν αφορά την ταχύτητα σκέψης.
Αφορά την ικανότητα να κρίνεις μέσα σε έναν κόσμο πραγματικών συνεπειών.
Ένα ανοιχτό ερώτημα
Ίσως τελικά η τεχνητή νοημοσύνη να μην αλλάζει τόσο την ευφυΐα όσο την αυτοεικόνα μας.
Για χιλιετίες, η ευφυΐα ήταν το μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα του ανθρώπου απέναντι στα άλλα είδη.
Αν αυτό το πλεονέκτημα παύει να είναι αποκλειστικό, τότε η συζήτηση μετατοπίζεται.
Δεν αφορά πλέον το ποιος είναι εξυπνότερος.
Αφορά το τι σημαίνει να σκέφτεσαι ως άνθρωπος.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον φιλοσοφικό ερώτημα της εποχής μας.
Επιλεγμένη Βιβλιογραφία
Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια.
Κλασικό έργο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας όπου αναπτύσσεται η έννοια της φρόνησης (practical wisdom) ως μορφή ορθής κρίσης μέσα στην πράξη.
Heidegger, Martin. Being and Time. Harper & Row, 1962.
Θεμελιώδες έργο της φαινομενολογίας που επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη φιλοσοφία της γνώσης και την κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης ως being-in-the-world.
Dreyfus, Hubert L. What Computers Still Can’t Do. MIT Press, 1972.
Κλασική κριτική στην ιδέα ότι η ανθρώπινη νοημοσύνη μπορεί να αναπαρασταθεί πλήρως μέσω υπολογιστικών συμβολικών συστημάτων.
Dreyfus, Hubert & Dreyfus, Stuart. Mind Over Machine. Free Press, 1986.
Ανάλυση της διαφοράς μεταξύ ανθρώπινης δεξιότητας και μηχανικής επεξεργασίας πληροφοριών.
Varela, Francisco J., Thompson, Evan & Rosch, Eleanor. The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. MIT Press, 1991.
Θεμελιώδες έργο για τη θεωρία της ενσώματης νόησης (embodied cognition).
Lakoff, George & Johnson, Mark. Philosophy in the Flesh. Basic Books, 1999.
Εξετάζει πώς η ανθρώπινη σκέψη διαμορφώνεται από τη σωματική εμπειρία και τις μεταφορές του νου.
Kahneman, Daniel. Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux, 2011.
Σημαντική συμβολή στη σύγχρονη κατανόηση των γνωσιακών διαδικασιών και των διαφορετικών τρόπων ανθρώπινης σκέψης.
