Από την ανθρώπινη ηγεμονία και την ιστορία της κυριαρχίας,
στην τεχνητή νοημοσύνη και τη στιγμή που ο κόσμος αποκτά νέο «σερίφη».
Αγαπώ πολύ τα ζώα. Όλα τα ζώα.
Όχι από μια ρομαντική διάθεση, ούτε από την ανάγκη να τοποθετηθώ ηθικά ανώτερος απέναντι σε κάποιον άλλον. Τα αγαπώ γιατί, κατά τη δική μου άποψη —χωρίς καμία πρόθεση να την επιβάλω— αποτελούν ένα ζωτικό, αναντικατάστατο κεφάλαιο αυτού του πλανήτη.
Έναν πλανήτη που, αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, δεν μας ανήκει.
Μας δόθηκε —ή καλύτερα, μας δανείστηκε— για ένα σύντομο πέρασμα. Όχι για να τον εξαντλήσουμε, αλλά για να τον φροντίσουμε.
Κι όμως, σε όλη την ιστορία του πάνω στη Γη, το ανθρώπινο είδος λειτούργησε ως ο απόλυτος ηγεμόνας και κριτής όλων των άλλων μορφών ζωής. Εκτόπισε, υπέταξε, αφάνισε. Όχι μόνο από ανάγκη επιβίωσης, αλλά συχνά ως επίδειξη ανωτερότητας.
Ακόμη και σήμερα, μετά από τόσες ανακαλύψεις, τόση γνώση και τόση πρόοδο, ο άνθρωπος συνεχίζει να συμπεριφέρεται ως ο αδιαμφισβήτητος κυρίαρχος.
Σαν να του απονεμήθηκε αυτό το δικαίωμα αυτονόητα.
Αλλά από πού προέκυψε αυτή η «νομιμοποίηση»;
Ποιο ήταν το κριτήριο;
Ποιο το συγκριτικό πλεονέκτημα που του έδωσε το ηθικό άλλοθι να σταθεί πάνω από όλα τα άλλα είδη;
Για δεκαετίες —ίσως και αιώνες— η απάντηση ήταν μία: η νοημοσύνη.
Η ευφυΐα.
Η ικανότητα σκέψης, δημιουργίας, σχεδιασμού.
Αυτό δεν ήταν που διδασκόταν στα σχολεία;
Αυτό δεν προβλήθηκε ως η θεμελιώδης διαφορά του ανθρώπου από όλα τα άλλα έμβια όντα;
Η ίδια λογική ανωτερότητας που ο άνθρωπος άσκησε απέναντι στα άλλα είδη, την άσκησε και απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.
Άνθρωποι απέναντι σε ανθρώπους.
Ισχυροί απέναντι σε αδύναμους.
«Ανώτεροι» απέναντι σε «κατώτερους».
Η ιστορία δεν είναι μόνο ιστορία κυριαρχίας πάνω στη φύση.
Είναι και ιστορία κυριαρχίας ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο.
Κι όμως, αυτό ακριβώς το θεμέλιο είναι πλέον το πρώτο που αμφισβητείται σοβαρά. Και όχι στο απώτερο μέλλον — αλλά σε ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.
Τι θα συμβεί όταν η πρωτιά αυτή αλλάξει χέρια;
Ακόμη κι αν δεν περάσει σε κάποιο έμβιο ον.
Τι θα συμβεί όταν η κορυφή της νοητικής ιεραρχίας δεν θα ανήκει πια στον άνθρωπο;
Και το πιο ανησυχητικό ερώτημα:
Τι θα συμβεί αν ο νέος επικεφαλής —όποια μορφή κι αν έχει— αποφασίσει να φερθεί όπως φέρθηκε ο άνθρωπος;
Πολλοί σπεύδουν να διαβεβαιώσουν ότι αυτό δεν θα συμβεί ποτέ.
Ότι δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας.
Αλλά από πού αντλούν αυτή τη βεβαιότητα;
Πώς μπορείς να προβλέψεις με σιγουριά το μέλλον, όταν βρίσκεσαι σε ένα περιβάλλον όπου δεν θα ελέγχεις πλέον τις εξελίξεις;
Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποιος θα είναι ο επόμενος ηγεμόνας.
Αλλά αν ο άνθρωπος είναι έτοιμος —έστω και για πρώτη φορά— να πάψει να είναι αυτός.
Από το Bletchley Park στην τεχνητή νοημοσύνη
Η ιστορία μάς θυμίζει ότι η νοημοσύνη υπήρξε πάντα πηγή εξουσίας. Στο Bletchley Park, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ικανότητα αποκρυπτογράφησης και κατανόησης της πληροφορίας έκρινε την έκβαση της ιστορίας. Όποιος ήλεγχε τη νοημοσύνη, είχε το πλεονέκτημα.
Σήμερα, η τεχνητή νοημοσύνη επαναφέρει το ίδιο ερώτημα σε παγκόσμια κλίμακα, αλλά με μια κρίσιμη διαφορά: δεν πρόκειται πλέον για το ποιος θα σπάσει έναν κώδικα, αλλά για το ποιος θα έχει πρόσβαση, λόγο και εξουσία πάνω στη νέα μορφή νοημοσύνης.
Η μετάβαση από τη νοημοσύνη ως όπλο στη νοημοσύνη ως υποδομή δεν είναι τεχνικό ζήτημα· είναι βαθιά πολιτικό.
Η ανθρωπότητα προσπαθεί να βάλει τάξη
Απέναντι σε αυτή τη μετάβαση, οι πολιτικές ηγεσίες δεν στέκονται αδρανείς. Αντιδρούν με τον μόνο τρόπο που γνωρίζουν ιστορικά: προσπαθούν να ορίσουν, να πλαισιώσουν και να ρυθμίσουν αυτό που αναδύεται ταχύτερα από την κατανόησή τους.
Η AI Safety Summit στο Ηνωμένο Βασίλειο ξεκίνησε από τον φόβο: τι γίνεται αν η AI ξεφύγει από τον έλεγχο; Το ηθικό της υπόβαθρο ήταν προληπτικό, σχεδόν αμυντικό. Περιορισμός, ασφάλεια, έλεγχος των ισχυρότερων μοντέλων από λίγους.
Στον αντίποδα, η AI for Good Global Summit του ΟΗΕ μιλά τη γλώσσα της ηθικής πρόθεσης. Υγεία, κλίμα, εκπαίδευση, κοινωνικό όφελος. Εδώ η AI παρουσιάζεται ως εργαλείο φροντίδας. Όμως η έλλειψη δεσμευτικής ισχύος αποκαλύπτει ένα διαχρονικό πρόβλημα: η ηθική χωρίς εξουσία παραμένει ευχή.
Η διαδικασία G7 Hiroshima AI Process επιχειρεί κάτι διαφορετικό: συντονισμό μεταξύ των ήδη ισχυρών. Κώδικες συμπεριφοράς, κοινές αρχές, αλλά εντός ενός κλειστού κλαμπ. Η ηθική εδώ ταυτίζεται με τη σταθερότητα του συστήματος, όχι με τη συμπερίληψη.
Η Global AI Summit μετατοπίζει το κέντρο βάρους στην ισχύ και την επένδυση. Υποδομές, κεφάλαιο, κράτος ως επιταχυντής. Η AI ως εργαλείο εθνικής στρατηγικής.
Και τέλος, η India AI Impact Summit φέρνει στο τραπέζι κάτι ποιοτικά διαφορετικό: όχι τον φόβο της AI, αλλά τον φόβο της άνισης κατανομής ισχύος. Για πρώτη φορά, το ερώτημα δεν είναι μόνο «πώς ελέγχουμε την τεχνητή νοημοσύνη», αλλά «ποιος αποφασίζει για τη χρήση της».
Μπορεί να προβλεφθεί αυτό που έρχεται;
Όλες αυτές οι προσπάθειες έχουν κάτι κοινό: την ανάγκη του ανθρώπου να πιστέψει ότι μπορεί να προβλέψει, να ρυθμίσει και τελικά να ελέγξει τη νοημοσύνη — ακόμη κι όταν αυτή εξελίσσεται ταχύτερα από τα εργαλεία διακυβέρνησης.
Ίσως, όμως, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν τα ρυθμιστικά πλαίσια είναι επαρκή.
Ίσως είναι αν χτίζονται πάνω στην παραδοχή ότι η ηγεμονία είναι δεδομένη.
Αν η νοημοσύνη υπήρξε πάντα το άλλοθι της εξουσίας, τότε η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια τεχνολογική πρόκληση. Είναι ένας καθρέφτης. Και αυτό που αντανακλά δεν είναι το μέλλον των μηχανών, αλλά τα όρια της ανθρώπινης κυριαρχίας.
Ίσως, τελικά, να μην είναι καθόλου τυχαίο το ποιος θέτει σήμερα το ερώτημα της «δικαιοσύνης» γύρω από τη νοημοσύνη. Μια χώρα όπως η Ινδία, η πολυπληθέστερη του πλανήτη, με τεράστιο εργατικό δυναμικό, βαθιά κοινωνική πολυπλοκότητα, πλούσιους ανθρώπινους πόρους και μακραίωνη ιστορία ανισοτήτων και συνύπαρξης, γνωρίζει καλύτερα από πολλές άλλες τι σημαίνει ισχύς χωρίς ισορροπία. Ίσως γι’ αυτό η οπτική της δεν ξεκινά από τον φόβο της απώλειας ελέγχου, αλλά από τον φόβο της άνισης κατανομής του. Και ίσως εδώ κρύβεται μια δυσάρεστη αλήθεια για την ανθρωπότητα: ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα πάντα, άρα και τη νοημοσύνη —φυσική ή τεχνητή— δεν είναι ουδέτερος, αλλά βαθιά επηρεασμένος από την ιστορία μας, τα τραύματα μας και τις συλλογικές εμπειρίες μας. Αν αυτό ισχύει, τότε το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης δεν θα κριθεί μόνο από αλγορίθμους και κανονισμούς, αλλά από το αν διαφορετικοί πολιτισμοί μπορούν να συνυπάρξουν χωρίς να επιχειρήσουν, για άλλη μια φορά, να επιβληθούν ο ένας στον άλλον.
