Λαμπεροί τενεκέδες, θαμπά ευγενή μέταλλα
Υπάρχουν κάποιες φράσεις που σου έρχονται ξαφνικά στο μυαλό και μετά αρνούνται να φύγουν. Η συγκεκριμένη με ακολουθεί εδώ και μέρες:
Λαμπεροί τενεκέδες, θαμπά ευγενή μέταλλα.
Δεν ξέρω αν είναι σκληρή. Ίσως είναι. Ξέρω όμως ότι όσο περισσότερο παρατηρώ τι συμβαίνει γύρω μας, τόσο περισσότερο δυσκολεύομαι να την απορρίψω ως υπερβολική.
Δεν αναφέρομαι μόνο στα social media. Θα ήταν εύκολο και βολικό να φορτώσουμε εκεί όλη την ευθύνη. Αναφέρομαι συνολικά στον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε την αξία, στους ανθρώπους που επιλέγουμε να ακούμε, να θαυμάζουμε, να ακολουθούμε και να εμπιστευόμαστε. Στα πρότυπα που αναδεικνύουμε, στην πολιτική, στις επιχειρήσεις, στην ενημέρωση, στον πολιτισμό, στις ανθρώπινες σχέσεις και, τελικά, στις ίδιες μας τις επιλογές.
Δεν πιστεύω ότι ζούμε ξαφνικά σε μια εποχή γεμάτη ανθρώπους χωρίς ουσία. Ούτε ότι στο παρελθόν οι κοινωνίες διέθεταν κάποια μαγική ικανότητα να αναγνωρίζουν πάντοτε τους πραγματικά αξιόλογους ανθρώπους. Οι τενεκέδες υπήρχαν πάντα, όπως υπήρχαν πάντα και τα ευγενή μέταλλα.
Αυτό που έχει αλλάξει δραματικά είναι η ένταση με την οποία μπορεί πλέον να προβληθεί το πρώτο και η ταχύτητα με την οποία καλούμαστε να το αξιολογήσουμε.
Σήμερα δεν χρειάζεται κάποιος να περιμένει χρόνια μέχρι να αποκτήσει δημόσια παρουσία. Μπορεί μέσα σε σχετικά μικρό διάστημα, με σωστή εικόνα, σωστή επικοινωνία, επανάληψη και συνεχή παρουσία, να δημιουργήσει γύρω του την αίσθηση επιτυχίας, επιρροής ή κύρους. Και αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό.
Υπάρχουν πραγματικά αξιόλογοι άνθρωποι που έμαθαν να επικοινωνούν καλά αυτό που κάνουν. Υπάρχουν άνθρωποι με ουσία που απέκτησαν φωνή ακριβώς επειδή η τεχνολογία τούς έδωσε πρόσβαση σε ένα κοινό που παλαιότερα δεν θα μπορούσαν ποτέ να προσεγγίσουν.
Θα ήταν λοιπόν εξίσου επιφανειακό να ισχυριστούμε ότι όποιος λάμπει είναι τενεκές και όποιος μένει στη σκιά είναι χρυσός. Το πρόβλημα είναι αλλού: έχουμε αρχίσει να χρησιμοποιούμε τη λάμψη ως υποκατάστατο της αξιολόγησης.
Και εκεί τα πράγματα γίνονται πολύ πιο σοβαρά.
Γιατί η ικανότητά μας να ξεχωρίζουμε την εικόνα από την ουσία δεν δημιουργείται τη στιγμή που ανοίγουμε ένα κοινωνικό δίκτυο. Έχει ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, από το σπίτι μας, από τους ανθρώπους με τους οποίους μεγαλώσαμε και από αυτά που μάθαμε να θεωρούμε σημαντικά.
Έχει να κάνει με το τι άκουγαν και τι επαινούσαν οι γονείς μας, με το πώς μιλούσαν για την επιτυχία, για τα χρήματα, για τη μόρφωση, για την αξιοπρέπεια, για τη δύναμη, για την κοινωνική θέση. Συνεχίζεται στο σχολείο και αργότερα στην προσωπική μας καλλιέργεια.
Και εδώ για μένα υπάρχει μια σημαντική διάκριση: η εκπαίδευση δεν είναι το ίδιο με την παιδεία.
Μπορεί κάποιος να διαθέτει πτυχία, τίτλους, επαγγελματική επιτυχία και τεράστια τεχνική κατάρτιση και παρ’ όλα αυτά να μην έχει μάθει ποτέ να αμφισβητεί την πρώτη εντύπωση. Να μην έχει μάθει να διαχωρίζει την αυτοπεποίθηση από την επάρκεια, την αναγνωρισιμότητα από την αξιοπιστία, την οικονομική επιτυχία από την προσωπική ποιότητα, τη δύναμη από το κύρος και τελικά την εικόνα από την πραγματική αξία.
Η παιδεία, τουλάχιστον όπως την αντιλαμβάνομαι εγώ, είναι κάτι πολύ περισσότερο από γνώση. Είναι τρόπος να κοιτάς τον κόσμο. Είναι η ικανότητα να μην εντυπωσιάζεσαι υπερβολικά γρήγορα, να αντέχεις να μην έχεις άποψη αμέσως, να μπορείς να πεις «δεν ξέρω ακόμη αρκετά». Είναι να παρατηρείς τι κάνει κάποιος όταν κανείς δεν τον χειροκροτεί, να συγκρίνεις τα λόγια με τις πράξεις και, ίσως το δυσκολότερο απ’ όλα, να μπορείς να απομακρυνθείς από ένα πρότυπο που κάποτε θαύμασες όταν τα δεδομένα αρχίζουν να σου δείχνουν ότι έκανες λάθος.
Αυτή η ικανότητα δεν είναι αυτονόητη. Καλλιεργείται. Και μαζί της καλλιεργούνται οι αρχές, οι αξίες και τελικά το ίδιο το κριτήριο με το οποίο αποφασίζουμε τι θεωρούμε πολύτιμο.
Μετά έρχεται η κοινωνία να χτίσει πάνω σε αυτό.
Και εδώ τα πράγματα γίνονται πολύ πιο σύνθετα, γιατί η κοινωνία δεν μας δείχνει απλώς τι υπάρχει. Μας δείχνει συνεχώς τι θεωρεί ότι πρέπει να προσέξουμε, ποιος είναι επιτυχημένος, ποιος θεωρείται σημαντικός, ποιος αξίζει να γίνει γνωστός, ποιος πρέπει να σχολιάζει τα πάντα και ποιος πρέπει να βρίσκεται παντού.
Η διαρκής αυτή προβολή δημιουργεί σταδιακά πρότυπα. Ο «επιτυχημένος» άνθρωπος πρέπει να φαίνεται επιτυχημένος, να ζει σε συγκεκριμένο περιβάλλον, να κινείται με συγκεκριμένο τρόπο, να έχει συγκεκριμένη εμφάνιση, να μιλά με συγκεκριμένη αυτοπεποίθηση, να απολαμβάνει συγκεκριμένα αγαθά, να έχει κοινό, αναγνωρισιμότητα και τη δημόσια επιβεβαίωση ότι τα κατάφερε.
Όταν αυτή η εικόνα επαναλαμβάνεται καθημερινά και από παντού, αρχίζει σιγά σιγά να παύει να μοιάζει με επιλογή και να μοιάζει με πραγματικότητα.
Δεν χρειάζεται πάντοτε να υπάρχει κάποια μεγάλη οργανωμένη προσπάθεια «πλύσης εγκεφάλου» για να διαμορφωθεί μια κοινωνική αντίληψη. Μερικές φορές υπάρχει συνειδητή σκοπιμότητα, πολιτική, οικονομική ή εμπορική. Πολλές φορές όμως υπάρχει απλώς ένας μηχανισμός που αυτοτροφοδοτείται: αυτό που τραβά περισσότερο την προσοχή προβάλλεται περισσότερο, αυτό που προβάλλεται περισσότερο γίνεται πιο αναγνωρίσιμο και αυτό που γίνεται πιο αναγνωρίσιμο αποκτά μεγαλύτερη αξία στα μάτια της αγοράς. Και επειδή αποκτά μεγαλύτερη αξία, προβάλλεται ακόμη περισσότερο.
Κάπως έτσι ένας άνθρωπος μπορεί να φτάσει στο σημείο να είναι γνωστός επειδή είναι γνωστός και, ακόμη πιο παράξενα, να αποκτήσει κύρος επειδή έχει ήδη αποκτήσει κύρος.
Αυτός ο μηχανισμός δεν υπάρχει μόνο στα social media. Υπάρχει στην τηλεόραση, στην πολιτική, στις επιχειρήσεις, στην ενημέρωση, στον αθλητισμό και γενικά στη δημόσια ζωή.
Πολλές φορές επιλέγουμε ποιον θα ακούσουμε όχι επειδή προηγουμένως αξιολογήσαμε τη γνώση του, αλλά επειδή ήδη τον ακούνε πολλοί. Εμπιστευόμαστε κάποιον επειδή βρίσκεται διαρκώς μπροστά μας και όσο περισσότερο βρίσκεται μπροστά μας, τόσο φυσικότερο μας φαίνεται ότι πρέπει να βρίσκεται εκεί.
Έτσι η ορατότητα αρχίζει να μετατρέπεται σε αυθεντία και η αυθεντία σε ακόμη μεγαλύτερη ορατότητα.
Το βλέπουμε πολύ καθαρά στην πολιτική. Η διαχείριση της εικόνας δεν είναι κάτι νέο. Υπήρχε πάντα. Εκείνο που έχει αλλάξει είναι η ταχύτητα και η ένταση.
Σήμερα ένας πολιτικός δεν χρειάζεται μόνο να κυβερνά ή να παράγει πολιτική. Χρειάζεται να διαχειρίζεται καθημερινά και την εικόνα της πολιτικής του, να μετατρέπει σύνθετες καταστάσεις σε απλές αφηγήσεις και να ανταποκρίνεται σε έναν δημόσιο κύκλο που λειτουργεί σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η ικανότητα παρουσίασης μπορεί εύκολα να προηγηθεί της ικανότητας διαχείρισης.
Το ίδιο συμβαίνει και στις επιχειρήσεις.
Ένας άνθρωπος που ξέρει να παρουσιάζει καλά τον εαυτό του μπορεί να αποκτήσει πολύ γρήγορα πλεονέκτημα απέναντι σε κάποιον που ξέρει πραγματικά να λύνει προβλήματα αλλά δεν ξέρει να τα επικοινωνεί. Και πάλι, αυτό δεν σημαίνει ότι η καλή επικοινωνία είναι κάτι αρνητικό. Το να μπορείς να εξηγείς τι κάνεις, να παρουσιάζεις τη δουλειά σου και να εμπνέεις άλλους είναι σημαντικό προσόν.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ικανότητα παρουσίασης γίνεται σημαντικότερη από αυτό που παρουσιάζεται.
Ίσως αυτό να είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της εποχής μας. Η μορφή πολλές φορές φτάνει πριν από το περιεχόμενο, η εικόνα προηγείται της αξιολόγησης και η πρώτη εντύπωση έχει ήδη δημιουργηθεί πριν η ουσία προλάβει να εμφανιστεί.
Σε αυτό το σημείο μπαίνει και η τεχνολογία, αλλά η σχέση της με όλο αυτό είναι πολύ πιο σύνθετη από όσο συχνά παρουσιάζεται.
Θεωρητικά, θα μπορούσε να είναι το καλύτερο εργαλείο που είχαμε ποτέ για να ξεχωρίσουμε την πραγματική αξία. Μπορούμε να αναζητήσουμε το έργο κάποιου, να ελέγξουμε τι πραγματικά έχει κάνει, να συγκρίνουμε δηλώσεις που έγιναν με χρόνια διαφορά, να διασταυρώσουμε στοιχεία, να ελέγξουμε αποτελέσματα και να ανακαλύψουμε ανθρώπους που δεν διαθέτουν πρόσβαση στα παραδοσιακά μέσα προβολής.
Με την τεχνητή νοημοσύνη οι δυνατότητες αυτές μπορούν να γίνουν ακόμη μεγαλύτερες. Θεωρητικά, ποτέ δεν είχαμε περισσότερα εργαλεία για να διακρίνουμε.
Και παρ’ όλα αυτά, η ίδια τεχνολογία μπορεί να κάνει ακόμη δυσκολότερη αυτή τη διάκριση.
Μπορεί να δημιουργήσει καλύτερη εικόνα, καλύτερη φωτογραφία, καλύτερο βίντεο, καλύτερο λόγο, καλύτερη δημόσια παρουσία, καλύτερα κείμενα και καλύτερη στρατηγική προβολής. Μπορεί ακόμη να κατασκευάσει μια καλύτερη εκδοχή του ίδιου μας του εαυτού.
Άρα η τεχνολογία δεν είναι απλώς ένα εργαλείο που μας βοηθά να διακρίνουμε. Μπορεί ταυτόχρονα να ενισχύσει τη διάθλαση.
Η λέξη «διάθλαση» νομίζω ότι περιγράφει πολύ καλά αυτό που συμβαίνει, γιατί δεν σημαίνει ότι αυτό που βλέπουμε είναι αναγκαστικά ψεύτικο. Το φως υπάρχει, αλλά έχει περάσει μέσα από κάτι πριν φτάσει σε εμάς: μέσα από έναν αλγόριθμο, μια καμπάνια, ένα φίλτρο, ένα recommendation system, έναν μηχανισμό δημοσίων σχέσεων, την τεχνητή νοημοσύνη ή απλώς μέσα από τη συνεχή επιλογή του τι θα δούμε και τι δεν θα δούμε.
Το αποτέλεσμα είναι ότι μπορεί να κοιτάζουμε κάτι πραγματικό, αλλά από μια γωνία που δεν επιλέξαμε εμείς.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι σημαντικό, γιατί στο τέλος μπορεί να λέμε ότι οι επιλογές μας είναι απολύτως προσωπικές. Και φυσικά παραμένουν προσωπικές. Αλλά πόσο εντελώς προσωπική είναι μια επιλογή που έχει διαμορφωθεί μέσα σε δεκαετίες οικογενειακών επιρροών, παιδείας, κοινωνικών προτύπων, διαφημίσεων, πολιτισμού, ενημέρωσης, social media και τώρα αλγοριθμικά εξατομικευμένης πληροφορίας;
Δεν πιστεύω ότι η απάντηση σε αυτό είναι πως είμαστε απλώς θύματα. Θα ήταν πολύ βολικό και θα αφαιρούσε από τον άνθρωπο κάτι που θεωρώ θεμελιώδες: την προσωπική ευθύνη.
Γιατί στο τέλος εμείς επιλέγουμε. Μπορεί να δεχόμαστε επιρροές, αλλά εμείς αποφασίζουμε αν θα τις εξετάσουμε, αν θα ψάξουμε λίγο βαθύτερα, αν θα αμφισβητήσουμε αυτό που όλοι γύρω μας θεωρούν αυτονόητο. Εμείς αποφασίζουμε αν θα επιτρέψουμε στη δημοφιλία να γίνει για εμάς συνώνυμη της αξίας, αν θα αφήσουμε την οικονομική επιτυχία να καθορίσει ποιον θαυμάζουμε ως άνθρωπο ή αν θα θεωρήσουμε κάποιον σημαντικό επειδή μιλά δυνατά και όχι επειδή έχει πραγματικά κάτι σημαντικό να πει.
Και κάπου εκεί επανέρχομαι στην παιδεία.
Ίσως τελικά η πραγματική καλλιέργεια να μην είναι μόνο η ικανότητα να γνωρίζεις περισσότερα. Ίσως είναι και η ικανότητα να αναγνωρίζεις ποιος προσπαθεί να επιλέξει για σένα πριν επιλέξεις εσύ. Να καταλαβαίνεις πότε εντυπωσιάζεσαι και γιατί, να μπορείς να καθυστερήσεις λίγο την κρίση σου και να δώσεις χρόνο στο θαμπό μέταλλο πριν αποφασίσεις ότι δεν αξίζει.
Γιατί τα ευγενή μέταλλα έχουν μια ιδιότητα που ίσως ξεχνάμε: μπορεί να θαμπώσουν, αλλά δεν παύουν να είναι ευγενή. Ο τενεκές, αντίθετα, μπορεί να γυαλιστεί εντυπωσιακά, αλλά η λάμψη δεν αλλάζει τη σύστασή του.
Το δύσκολο λοιπόν δεν είναι να καταγγείλουμε όσους ξέρουν να λάμπουν ούτε να εξιδανικεύσουμε όσους δεν φαίνονται. Το δύσκολο είναι να διατηρήσουμε εμείς την ικανότητα να καταλαβαίνουμε τη διαφορά.
Και όσο η κοινωνία επιταχύνεται, όσο η εικόνα γίνεται ισχυρότερη και όσο η τεχνολογία μάς παρουσιάζει όλο και πιο πειστικές εκδοχές της πραγματικότητας, αυτή η ικανότητα ίσως γίνει μία από τις σημαντικότερες μορφές προσωπικής ελευθερίας.
Αν νομίζετε πως κάνω λάθος ή είμαι υπερβολικός, σκεφτείτε αυτό το απλό, είτε είστε άνδρας είτε είστε γυναίκα:
ποιος είναι αυτός που σας προσελκύει;